Bạn tự trách mình thiếu kỷ luật. Nhưng kỷ luật không phải vấn đề ở đây.
Khái niệm deep work:
Là trạng thái tập trung không bị gián đoạn vào một nhiệm vụ đòi hỏi nhận thức cao, không phải thứ xa lạ với người Việt trẻ có học thức. Họ đọc đủ, họ hiểu giá trị của nó. Vấn đề là môi trường họ đang sống và làm việc được thiết kế theo cách gần như không cho phép nó xảy ra. Không phải vì ai có ý đồ phá hoại, mà vì cấu trúc văn hóa và xã hội ở đây tạo ra một tầng mental overhead (gánh nặng nhận thức ngầm) mà các lý thuyết productivity phương Tây không tính đến.
Cognitive load: lượng tài nguyên nhận thức mà não phải xử lý tại một thời điểm, có giới hạn cố định. Khi bạn dùng một phần lớn trong đó để quản lý kỳ vọng xã hội, não không còn đủ băng thông để đi sâu vào bất cứ thứ gì. Thứ đang làm cạn cognitive load của người đi làm ở Việt Nam không phải công việc thật sự. Là tất cả những thứ xung quanh công việc.
Văn hóa họp ở đây không chỉ tốn thời gian. Nó tốn một loại năng lượng khác. Một cuộc họp không có mục tiêu rõ ràng đòi hỏi bạn phải liên tục đọc phòng, ai đang muốn gì, sếp đang nghĩ gì, mình nên nói hay nên im. Đó là một lớp công việc hoàn toàn tách biệt diễn ra bên dưới mặt cuộc họp, và nó ngốn năng lượng nhận thức theo cách mà một cuộc trao đổi có mục tiêu rõ ràng không bao giờ làm. Bạn ra khỏi phòng họp không chỉ mất một tiếng. Bạn mất thêm hai mươi phút để não trở về trạng thái có thể làm việc thật sự, nếu nó trở về được trước cuộc họp tiếp theo.
Kỳ vọng available liên tục là tầng tiếp theo. Zalo không chỉ là công cụ liên lạc ở Việt Nam, nó là tín hiệu xã hội. Trả lời chậm trong văn hóa công sở Việt Nam không chỉ là chậm trả lời, nó được đọc là thái độ, là mức độ nhiệt tình, đôi khi là sự tôn trọng. Khi bạn biết điều đó, não không bao giờ thật sự tắt thông báo, dù điện thoại đang úp mặt xuống bàn. Một phần nhỏ của nhận thức luôn chực chờ, luôn nghe ngóng. Đó là attentional residue – dư lượng chú ý bị giữ lại ở nơi khác ngay cả khi bạn đã chuyển sang việc mới. Và nó tích lũy theo từng lần gián đoạn, không phải theo từng giờ.
Tầng ít được nói đến hơn là không gian vật lý. Phần lớn người đi làm ở TP.HCM và Hà Nội không có một phòng riêng. Họ làm việc trong căn hộ chung với gia đình, hoặc trong văn phòng open-plan không có góc nào thật sự tách biệt. Não dùng môi trường như tín hiệu để xác định trạng thái hoạt động. Khi không gian làm việc và không gian sinh hoạt chồng lên nhau, não không có tín hiệu rõ ràng để chuyển số. Nó ở một trạng thái lưng chừng mãn tính, không hoàn toàn nghỉ ngơi và không hoàn toàn tập trung.
Ba tầng này cộng lại không tạo ra người lười biếng. Chúng tạo ra người kiệt sức từ những thứ không nằm trong job description.
Lý thuyết deep work được xây dựng trong bối cảnh mà người viết ra nó có thể đóng cửa văn phòng, tắt email vài tiếng mà không ai coi đó là vô lễ, và sống trong văn hóa nơi ranh giới cá nhân được mặc định tôn trọng. Đó không phải bối cảnh của người đi làm ở Việt Nam. Từ chối một cuộc họp không cần thiết, không trả lời tin nhắn ngoài giờ, yêu cầu không gian yên tĩnh để làm việc, tất cả những thứ đó ở đây đều đòi hỏi một loại vốn xã hội mà không phải ai cũng có đủ để tiêu. Đặc biệt là người trẻ mới đi làm, hoặc người không ở vị trí đủ cao để tự thiết lập quy tắc cho mình.
Đây là lý do tại sao các giải pháp cá nhân, app chặn mạng xã hội, pomodoro (*), to-do list tinh vi hơn, chỉ chạm đến bề mặt. Chúng đặt toàn bộ trách nhiệm vào cá nhân trong khi vấn đề thật sự nằm ở tầng cấu trúc. Một người dùng pomodoro trong văn phòng mà sếp kỳ vọng phản hồi tức thì không phải đang thiếu kỷ luật khi họ liên tục bị interrupt. Họ đang điều hướng một hệ thống mà hai yêu cầu của nó mâu thuẫn nhau căn bản.
Câu hỏi thật sự không phải là làm sao để tập trung hơn trong môi trường này. Là tại sao chúng ta vẫn đang dùng thước đo năng suất của một bối cảnh khác để đánh giá bản thân trong bối cảnh này và gọi kết quả của phép đo sai đó là thất bại cá nhân.
Bình Luận